مسئله 319 — باب دوم: معاملات

خدا سبحانه و تعالی در کتاب کریم خود مارا به انفاق در راه تشویق فرموده است و آن را بازرگانی و داد وستدی پر منفعت، توصیف فرموده است: ((ان الٌذین یتلون کتاب الله و اقامه اصٌلوة و انفقوا ممٌا رزقناهم سرا وعلانیهً یرجون تجارة لٌن تبور لیوفٌیهم اجورهمو یزیدهم من فضله انٌه غفور شکور)): همانا کسانی که کتاب خدا را تلاوت می‌کنند و نماز به پا می‌دارند و از آنچه ما روزیشان کرده ایم آشکار و پنهان، انفاق می‌نمایند امید به تجارت وداد و ستدی دارند که زیان و ضرر ندارد تا پاداش ایشان را به طور کامل بدهد واز فضل خویش بر ایشان بیفزایند که او آمرزنده و سپاسگزار است. و در سوره دیگر خدای ـ جلٌ و علا ـ فرمود: ((من ذاالٌذی یقرض الله قرضاً حسناً فیضاعفه له)): کیست به خدا قرض دهد قرضی نیکو و خدا برای او چندین برابر کند وبرای او پاداشی بزرگوارانه هست روزی که زناسسن و مردان با ایمان را می‌بینی که نورشان پیشاپیش و از سمت راستشان می‌درخشد، مژده باد شما را امروز بهشت‌هایی که از زیر درختان آن جوی‌ها روان است، و درآنها جاویدانید و رستگاری بزرگ همین است. خدا در سومین آیه انسان را به شتاب در امر انفاق احسان پیش از فوت فرصت فرمان می‌دهد: ((و انفقوا ممٌا رزقناکم مٌن قبل ان یٌأتی احدکم الموت فیقول ربٌ لولا اخٌر تنی الی اجل قریب فاصٌدٌق واکن مٌن الصٌالحین ولن یٌوخره الله نفساً اذا جاء اجلهاوالله خبیر بما تعملون)): از آنچه شما را روزی داده ایم انفاق و احسان کنید قبل از آنکه مرگ به سراغ یکی از شما بیاید آنگاه او بگوید پروردگارا چرا اجل مرا کمی تأخیر نیداختی تا صدقه داده و احسان می‌کردم و از صالحان می‌بودم ولی خداأجل هیچ انسانی را وقتی که فرا رسد عقب نمی اندازدو خدا به آنچه می کنبد آگاه است. سپس خدا سرانجام کسانی را که ثروت اندوزی کرده در راه خدا اصلاً انفاق نمی‌کنند و گنج و طلا و نقره فراهم می‌نمایند مورد توجه قرار داده و فرمود: ((والٌذین یکنزون الذٌهب و الفضٌه و لا ینفقونها فی سبیل الله فبشٌرهم بعذاب الیم یوٌم یحمی علی‌ها فی نار جهنٌم فتکوی بهاجباههم و جنوبهم و ظهورهم هذا ماکنزتم لانفسکم فذوقواما کنتم تکنزون)): و کسانی که طلا و نقره را گنج می‌کنند و آن را در اره خدا انفاق و خروج نمی‌کنند عذاب دردناکی را به ایشان بشارت بده! روزی که بر همان‌ها که با آتش جهنم گرم شده اند، پیشانی‌ها، پهلوهاوپشت هایشان داغ می‌شود و این است آن چیزی که برای خود می اندوختبد پس به کیفر آنچه می‌اندوختید، عذاب را بچشد. وامیر مؤمنان علی (علیه اسلام) مبادی بزرگ اسلام را تجسم بخشید. پس آنچه در دست داشت از این دنیای فانی کرد و برای زهد و اعراض از این زروزیورها، آن روز که بیت المال در اختیار اوبود توجهی نکرد و دربیان حال خود، فرمود: ((ولو شئت لاهتدیت الطریق الی مصفی هذا العسل ولباب هذا القمح ئ نسائج هذا القز و لکن هیهات ان یغلبنی هوای و یقودنی جشعی الی تخیر الاطعمه و لعل بااحجاز او القیامه من لا طمع له فی القرص و لا عهد له بالشبع او ابیت مبطانا و حولی بطون غرثی و اکباد حری، او اکون کما قال القائل: و حسبک داءً ان تبیت ببطنةٍ و حولک اکباد تحن الی القد)) اگر می‌خواستم راه به انتخاب این عسل مصفا و مغز گندم و بافته ابریشمی داشتم اما هرگز هوای من بر من غلبه نکند ومرا به گزینش خوراکی‌ها نکشاند و شاید در حجاز و یا یمامه کسانی سر به بالین گذارند کخ یک شکم سیر نخوردند و به یک تکه نان نیازمندند و یا من با شکم پر بخوابم در حالی که در اطراف من شکم‌های خالی و جگرهای تشنه وجود دارد و چنان باشم که شاعر گفت: چه دردی از این بالاتر که تو با شکم پر بخوابی و در اطراف تو کسانی باشد که سخت گرسنه و به تکه گوشتی نیازمند باشد. در احادیث نبوی وروایات اماما ن معصوم به صراحت آمده است که آثاردنیوی انفاق برای کسی که درراه خدا خرج می‌کند درهمین حیات دنیوی آشکار می‌شود اما درآخرت پاداشی عظیم راباید انتظار بکشد. ((یوم لاینفع مال و لا بنون الامن اتی الله بقلب سلیم)): روزی که نه دارایی‌ها و نه فرزندان سود نبخشد مگر آنکه انسان با دلی پاک و سالم خدا را دیدن کند. از جمله آثار دنیوی انفاق، وسعت روزی برای خود انفاق کننده است پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: ((استنزلوا الرزق بالصدقه)):روزی رابا دادن صدقه، پایین آورید، و از جمله آثار انفاق در راه خدا شفای مریض‌ها بدان وسیله است، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: ((داووا مرضاکم بالصدقه)) بیمارهایتان را با دادن صدقه مداوا کنید. و از جمله آثار دنیوی انفاق و صدقه عبارت است از طول عمر و دفع مرگ بد. امام باقر (علیه اسلام) فرمود: همانا احسان و نکو کاری و صدقه دادن، فقر و ناداری را بر طرف می‌کند و بر عمر می‌افزاید و احسان کننده وصدقه دهنده را از هفتاد نوع مرگ بدفرجام رهایی می‌بخشند. و از دیگر آثار مثبت دنیوی صدقه و احسان، برکت مال و توفیق پرداخت قرضهاست، از امام صادق (علیه اسلام) منقول است که فرمود ((الصدقه تقضی الدین و تخلف البرکة)):صدقه، پرداخت وام را فراهم می‌کند و برکت باقی می‌گذارد. و همچنین صدقه آینده فرزندان انسان را تأمین می‌کند. امام صادق فرمود: هیچ بنده ای در دنیا به طریق نیکو صدقه نداد مگر آن که خدا پس از او در مورد فرزندانش، به نکویی جانشین ساخت. و امام باقر (علیه اسلام) فرمود: این که من خانواده ای مسلمان را کفالت کنم و شکم آنان را سیر کنم و اندامشان را بپوشانم و مانع از آن باشم که دست به سوی مردم دراز کنند، دوست داشتنی تر است در نزد من از این که ده‌ها بلکه هفتاد بار حج بگذارم.