مسئله 393 — محرمات و آداب اجتماعی

توبه از گناهان، از مهم‌ترین امور و واجب‌ترین واجبات است و وجوب آن فوری است.[1] حقیقت توبه، «پشیمانی از گناهان» می‌باشد و از امور قلبی است و تنها گفتن «أَسْتَغْفِرُ اللّه» برای توبه کافی نیست؛ بلکه در آن پشیمانی حقیقی از گناه لازم است و با محقّق شدن پشیمانی جدّی از گناه، گفتن جملۀ «أَسْتَغْفِرُ اللّه» لازم نیست، هرچند گفتن آن مطابق با احتیاط مستحب است. برای اینکه توبه، «آثار شرعی»[2] خود را داشته باشد، دو امر لازم است: الف. فرد تصمیم جدّی بر عدم بازگشت به گناه داشته باشد؛ ب. آنچه را فاسد نموده، در صورت امکان مطابق با دستور شرع اصلاح نماید؛ مثلاً اگر نماز یا روزه را ترک کرده، باید قضای آنها را به‌جا ‌آورد یا اگر بدهکار است و توانایی پرداخت بدهیش را دارد و طلبکار مطالبه می­کند، باید بدهیش را بپردازد.[3] شایان ذکر است، اگر فرد بعد از توبه، به سوی گناه برگردد، نباید از رحمت خداوند متعال ناامید شود، بلکه باید دوباره توبه نماید.