مسئله 740 — خمس

اگر فرد مالی‌ - غیر مال التجاره - را مثلاً به مبلغ یک میلیون تومان خریداری نماید[1] که تا انتهای سال خمسی هم مؤونه نشود و قیمت فعلی آن مال، 5­ میلیون تومان[2] باشد ولی نداند آن را با چه درآمدی (درآمد سالگشت یا درآمد بین سال) خریداری نموده است، بنابر احتیاط واجب، باید با حاکم شرع یا نمایندۀ وی به نسبت احتمال مصالحه ­نماید؛ برای مصالحه حالات مختلفی احتمال داده می­شود: الف. اگر بداند آن را به ثمن کلّی در ذمّه خریداری کرده، ولی نداند با درآمد سالگشت خریداری نموده یا درآمد بین سال، در این حالت حاکم شرع یا نمایندۀ وی، درصد احتمال خرید مال مذکور با درآمد بین سال و نیز درآمد سالگشت را از وی سؤال می ­نماید؛ اگر نسبت احتمال خرید مال مذکور با درآمد بین سال 60 درصد و با درآمد سالگشت 40­ درصد بیان شود، بنابراین 40­ درصد مال به قیمت خرید و 60 درصد دیگر آن به قیمت فعلی، مخمّس می­شود. {(60% × 000, 000, 5) + (40% × 000, 000, 1)} × 20% = مبلغ مورد مصالحه 000, 680 = {(000, 000 ,3 + 000, 400)} × 20% = در این هنگام، حاکم شرع یا نمایندۀ وی خمس واقعی مال مذکور را به مبلغ 000, 680 تومان مصالحه می­کند و فرد نیز، این مصالحه را قبول می­نماید.[3] ب. اگر بداند آن را به ثمن شخصی خریداری نموده، ولی نداند آن را با درآمد سالگشت خریده یا درآمد بین سال، وی باید خمس قیمت فعلی مال را پرداخت نماید. خمس مال 000, 000, 1 = (20% × 000, 000, 5) ج. اگر نداند مال مذکور را به چه صورتی و با چه درآمدی خریداری نموده است، در این حالت، یکی از چهار صورت زیر احتمال داده می‌شود: 1. ثمن شخصی و درآمد سالگشت باشد؛ 2. ثمن شخصی و درآمد بین سال باشد؛ 3. ثمن کلّی در ذمّه و درآمد بین سال باشد؛ 4. ثمن کلّی در ذمّه و درآمد سالگشت باشد. در سه صورت اول، فرد باید خمس قیمت فعلی مال مذکور را پرداخت نماید و در صورت آخر، پرداخت خمس قیمت خرید کافی است. بنابراین، حاکم شرع یا نمایندۀ وی، درصد احتمال خرید مال به یکی از چهار صورت فوق را از وی سؤال می­نماید؛ اگر وی نسبت احتمال خرید با درآمد بین سال را 60 درصد و نسبت احتمال خرید با درآمد سالگشت را 40 درصد برآورد کند، همچنین نسبت احتمال خرید مال مذکور را با ثمن کلّی در ذمّه را 80 درصد و با ثمن شخصی 20 درصد بیان نماید، مبلغ مورد مصالحه به طریق ذیل محاسبه می‌گردد. + (5,000,000 × 20% × 60%) + (5,000,000 ×20% × 40%)} × 20% = مبلغ مورد مصالحه 000, 744 = 000, 720, 3× 20% = {(5,000,000 ×80% × 60%) + (1,000,000× 80% × 40%) در این هنگام، حاکم شرع یا نمایندۀ وی خمس واقعی مال مذکور را به مبلغ 744,000 تومان مصالحه می­کند و فرد نیز، این مصالحه را قبول می­نماید.[4]