مسئله 1402 — معاملات

رعایت حقّ همسایه و معاشرت نیکو با همسایگان در روایات زیادی تأکید شده و آزار و اذیّت آنان، حرام شمرده شده است؛ اهتمام در رعایت آداب و حقوقی که برای همسایگان توصیه شده، سرچشمۀ برکت­های فراوان دنیوی و اخروی و پاداش الهی است. در این زمینه، به برخی از روایات اشاره می­کنیم: روایت شده که امیرالمؤمنین در آخرین وصیت­های خود چنین فرمودند: «خدا را، خدا را (در نظر بگیرید)، دربارۀ همسایگان حقوقشان را رعایت کنید که وصیت پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) شماست، همواره به خوش‌رفتاری با همسایگان سفارش می‌کردند تا آنجا که گمان بردیم برای آنان ارثی معیّن خواهد کرد».[1] از امام صادق(علیه السلام) روایت شده که فرمودند: «خوب همسایگی کردن، روزی را زیاد می‌کند».[2] در حدیث است که امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «همسایگی نیکو، باعث آبادانی سرزمین‌ها و زیاد شدن عمرهاست».[3] در حدیثی دیگر به نقل از حضرتش چنین ذکر شده: «بدانید کسی که با همسایۀ خود به نیکویی مجاورت نکند، از ما نیست».[4] ابو بصیر می­گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمودند: «هر کس از آزار رساندن به همسایه­اش خودداری کند، خداوند متعال در روز قیامت از لغزش او می‌گذرد...».[5] روایت شده که امام کاظم فرمودند: «همسایه‌داری نیکو، تنها خودداری از آزار رساندن به همسایه نیست، بلکه همسایه‌داری نیکو، در صبر و شکیبایی بر آزار همسایه است».[6] در حدیث است که امام صادق(علیه السلام)، از امام باقر(علیه السلام) از پدران بزرگوارش(علیه السلام) از امیرالمؤمنین(علیه السلام) روایت کردند که آن حضرت فرمودند: «مردی نزد رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم) آمد و پرسید: ای رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم) تصمیم دارم خانه­ای بخرم، به نظر شما کدام محلّه را انتخاب کنم؟ آیا در محلّۀ جُهینه خانه بخرم یا محلّۀ مُزینه یا در ثقیف یا در قریش؟ حضرت(علیه السلام) (بدون آنکه محلّۀ خاصّی را به او پیشنهاد نمایند) فرمودند: اَلْجَارُ ثُمَّ الدّارُ، اَلرَّفیقُ ثُمَّ السَّفَرُ. اوّل همسایه را بنگر سپس خانه بخر، ابتدا رفیق برگزین سپس سفر کن».[7] روایت شده که رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم) از اصحاب خود پرسیدند: «آیا می‌دانید حقّ همسایه چیست؟ حاضران پاسخ دادند: نه، آن حضرت(علیه السلام) فرمودند: حقّ همسایه آن است که اگر از شما درخواست کمک کرد، به او کمک کنید، اگر وام خواست، به او بپردازید، هر گاه تهیدست و فقیر شد، از او دستگیری کنید، اگر مصیبتی به وی وارد شد به او تسلیت بگویید و چنانچه خیری به او رسید، به او تبریک بگویید، هنگام بیماری به عیادتش بروید، اگر از دنیا رفت، در تشییع جنازه­اش حاضر شوید، بر ارتفاع خانۀ خود بدون موافقت او نیفزایید تا مانع وزش نسیم و جریان هوا گردد، هر گاه میوه­ای خریدید، مقداری به او هدیه دهید و اگر مایل به این کار نبودید، آن را پنهانی به خانه ببرید، و دقّت نمایید که فرزندتان آن را از خانه بیرون نبرد که فرزند او ببیند و به خاطر آن بهانه‌گیری کند، با بوی دیگ غذای خود، او را اذیت نکنید، مگر آنکه مقداری برایش بفرستید».[8] روایت شده که حضرت امام سجّاد زین العابدین فرمودند: «امّا حقّ همسایه­ات این است که در غیاب او آبرویش را حفظ کنی و در حضورش او را احترام کنی، اگر به او ظلمی شد یاریش رسانی، دنبال عیب­هایش نباشی، اگر از بدیش آگاه شدی بپوشانی، اگر بدانی نصیحت تو را می‌پذیرد او را در خفا نصیحت کنی، در سختی‌ها رهایش نکنی، از لغزشش درگذری، گناهش را ببخشی و با او به خوبی و کریمانه معاشرت نمایی».[9]