مسئله 1545 — معاملات

یکی از اموری که موجب ضمان می­شود آن است که اموال دیگران به ناحق، هرچند از روی اشتباه - با توضیحی که در ادامه ذکر می­شود - در اختیار و تحت تصرّف انسان قرار گیرد؛ ضمان در این‌گونه موارد، اصطلاحاً «ضمان یَد» نامیده می‌شود؛ این ضمان، اختصاص به مبحث «غصب»[1] ندارد و شامل موارد دیگر نیز می‌گردد؛ مثل اینکه فرد کفش کسی را به تصوّر اینکه مال خودش است بپوشد و بعد معلوم شود کفش شخص دیگری بوده که اجازۀ تصرّف در آن را نداشته یا کالایی را از فردی عاریه بگیرد و بعد معلوم شود آن کالا غصبی است یا کالایی را خریده و بعد می­فهمد معامله دارای شرایط صحّت نبوده و باطل است.[2] همچنین، در برخی موارد مال با وجود اینکه به وجه شرعی در اختیار انسان قرار گرفته، ولی به جهت تصرّف غیر مجاز یا کوتاهی در حفظ مال، نسبت به آن «ضمان ید» پیدا می‌کند[3] مانند آنچه در فصل «ودیعه» مسألۀ «1214» و فصل«عاریه» مسألۀ «1251» ذکر شد. شایان ذکر است، «ضمان ید» شامل «امانات مالکیّه» و «امانات شرعیّه» که فرد حسب وظیفۀ شرعی مقرّر در هر مورد عمل کرده نمی­شود، مگر موارد استثنایی که در محلّ خود ذکر شده است،[4] مثل ضمان در عاریۀ طلا و نقره یا عاریه­ای که در آن شرط ضمان شده، که توضیح آن در مسائل«1252 و 1253» ذکر شده است.